Papua New Guinea có số ngôn ngữ bản địa nhiều nhất thế giới — hàng trăm thứ tiếng thật sự khác nhau, không phải phương ngữ. Và thứ nối chúng lại trong đời sống hằng ngày không phải tiếng Anh.
Tiếng Anh là ngôn ngữ chính thức, dùng trong văn bản và trong kinh doanh. Nhưng ngôn ngữ mà bạn nghe thấy ngoài đường, ở chợ và trên công trường là một ngôn ngữ giao tiếp chung hình thành từ tiếp xúc — và học vài chục câu của nó đi xa hơn nhiều so với tiếng Anh chuẩn.
Ba cửa vào Papua New Guinea không mở bằng nhau
- Đi làm — cửa chính với người Việt, tập trung ở khai khoáng, dầu khí, xây dựng, hạ tầng và dịch vụ kỹ thuật; gần như luôn theo dự án và do doanh nghiệp làm hồ sơ.
- Đi chơi — có thủ tục, nhưng đây là nước nên tra khuyến cáo đi lại hiện hành theo đúng tỉnh mình tới trước mỗi chuyến.
- Đi học — cửa rất hẹp với người Việt.
- Ở lại lâu dài — hẹp, và gắn chặt với hợp đồng dự án.
Ngôn ngữ giao tiếp chung: vì sao nó đáng học trước
- Nó là thứ tiếng của quan hệ hằng ngày — với người làm cùng, với người bán hàng, với cộng đồng quanh nơi bạn ở.
- Nó không khó vào: ngữ pháp gọn và nhiều từ có gốc quen thuộc với người biết tiếng Anh, nên vài chục câu đầu tiên học được rất nhanh.
- Và nó đổi hẳn cách người ta nhìn bạn. Ở một nước có hàng trăm ngôn ngữ, việc một người nước ngoài chịu học thứ tiếng chung là tín hiệu rõ ràng — hiệu quả hơn nhiều thứ khác bạn có thể làm trong năm đầu.
Đây là chỗ khác hẳn Nam Phi, nước cũng nhiều ngôn ngữ chính thức. Ở đó tiếng Anh là mặt bằng chung thật sự; ở đây tiếng Anh nằm ở tầng văn bản, còn tầng đời sống là thứ khác.
Địa hình chia cắt: hệ quả cho công việc
- Núi cao, rừng dày và sông lớn chia đất nước thành nhiều vùng khó nối với nhau bằng đường bộ, nên rất nhiều nơi chỉ tới được bằng máy bay nhỏ hoặc đường thuỷ.
- Nghĩa là "đi công tác" ở đây là việc phải lên kế hoạch nhiều ngày, không phải chuyện lên xe. Hỏi rõ điều này khi bàn về vị trí công việc.
- Và khoảng cách tới cơ sở y tế từ điểm dự án là con số bạn nên biết trước khi nhận việc — cùng câu hỏi đã nói ở bài Mông Cổ, nhưng ở đây lý do là địa hình chứ không phải khoảng cách thuần tuý.
Trước khi đi: bốn việc nên làm
- Tra khuyến cáo đi lại hiện hành theo đúng tỉnh mình tới, không tra chung cả nước — cùng nguyên tắc đã nói ở bài Pakistan.
- Đăng ký công dân với cơ quan đại diện Việt Nam.
- Hỏi bác sĩ về y tế dự phòng cho vùng nhiệt đới, và hỏi trước chuyến đi chứ không phải sau.
- Hỏi doanh nghiệp về phương án hỗ trợ và điểm liên hệ khẩn, vì với dự án ở xa thì đó là đường dây thực tế nhất của bạn.
- Và xác nhận trước việc liên lạc ở điểm dự án: nhiều nơi sóng yếu hoặc không có, nên hỏi rõ phương tiện liên lạc mà dự án dùng và thống nhất với người nhà một mốc báo tin — cùng thói quen đã nói ở các bài có địa bàn xa.
Ba điều người ta hay tưởng sai về Papua New Guinea
- "Tiếng Anh là ngôn ngữ chính thức nên nói tiếng Anh là đủ." Đủ cho văn bản và họp; không đủ cho đời sống.
- "Cứ tra một lần là biết tình hình cả nước." Khuyến cáo khác nhau theo tỉnh — tra theo đúng địa bàn.
- "Đi lại trong nước như các nước khác." Địa hình chia cắt mạnh; nhiều nơi chỉ tới được bằng máy bay nhỏ.
- "Làm dự án thì ở đâu cũng vậy." Ở đây vị trí dự án quyết định gần như mọi thứ — từ cách đi lại tới khả năng tiếp cận y tế — nên hỏi rõ địa điểm trước khi bàn tới lương.
Kiểm gì trước khi quyết
- Khuyến cáo đi lại hiện hành cho đúng tỉnh mình tới.
- Vị trí công việc nằm ở đâu, và đi lại tới đó bằng gì.
- Khoảng cách tới cơ sở y tế gần nhất từ điểm dự án.
- Kế hoạch học ngôn ngữ giao tiếp chung — vài chục câu trước khi đi.
- Y tế dự phòng — hỏi bác sĩ trước chuyến đi.
Mọi điều kiện cụ thể đổi theo thời gian và theo từng trường hợp. Trang này mô tả cấu trúc: hỏi cơ quan đại diện Việt Nam cho khuyến cáo đi lại và bảo hộ công dân, hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại cho thị thực và lao động, hỏi bác sĩ cho phần y tế — rồi dừng ở đó.
Ngôn ngữ nào thật sự dùng hằng ngày ở đây?
Một ngôn ngữ giao tiếp chung hình thành từ tiếp xúc, chứ không phải tiếng Anh. Tiếng Anh là ngôn ngữ chính thức và dùng trong văn bản, kinh doanh; nhưng thứ bạn nghe ngoài đường, ở chợ và trên công trường là thứ tiếng chung ấy.
Học thứ tiếng chung đó có khó không?
Không khó vào — ngữ pháp gọn và nhiều từ có gốc quen thuộc với người biết tiếng Anh, nên vài chục câu đầu học rất nhanh. Và nó đổi hẳn cách người ta nhìn bạn: ở một nước có hàng trăm ngôn ngữ, việc người nước ngoài chịu học thứ tiếng chung là tín hiệu rõ ràng.
Khác gì với Nam Phi cũng nhiều ngôn ngữ chính thức?
Ở Nam Phi tiếng Anh là mặt bằng chung thật sự — dùng cho kinh doanh, giáo dục và phần lớn thủ tục. Ở đây tiếng Anh nằm ở tầng văn bản, còn tầng đời sống là thứ tiếng khác. Đó là hai tình huống rất khác nhau dù cùng mang nhãn "nhiều ngôn ngữ".
Đi lại trong nước thế nào?
Núi cao, rừng dày và sông lớn chia đất nước thành nhiều vùng khó nối bằng đường bộ, nên rất nhiều nơi chỉ tới được bằng máy bay nhỏ hoặc đường thuỷ. "Đi công tác" là việc phải lên kế hoạch nhiều ngày, và khoảng cách tới cơ sở y tế từ điểm dự án là con số nên biết trước khi nhận việc.
