Đi Nigeria: hai nền kinh tế chồng lên nhau, và bạn chỉ đứng được ở một nền

Nigeria là nước đông dân nhất châu lục, và phần lớn hoạt động kinh tế hằng ngày ở đây diễn ra ngoài khu vực chính thức — buôn bán nhỏ, dịch vụ, vận chuyển, sản xuất quy mô hộ gia đình.

Với người nước ngoài, điều đó tạo ra một độ lệch quan trọng: bạn chỉ được phép hoạt động trong khu vực chính thức. Nghĩa là phần lớn những gì bạn quan sát thấy — giá cả, cách làm ăn, tốc độ xoay vòng — thuộc về nền kia, và không dùng để ước tính cho kế hoạch của mình được.

Ba cửa vào Nigeria không mở bằng nhau

• Đi làm — cửa chính với người Việt, tập trung ở dầu khí, xây dựng, sản xuất, thương mại và viễn thông; gần như luôn do doanh nghiệp đứng ra làm hồ sơ.
• Kinh doanh — cửa có và cộng đồng doanh nhân rất năng động, nhưng đòi cấu trúc pháp lý đúng ngay từ đầu.
• Đi học — cửa hẹp với người Việt.
• Đi chơi — có thủ tục, và đây là nước nên tra khuyến cáo đi lại hiện hành theo đúng bang mình tới trước mỗi chuyến.

Hai khu vực: vì sao phải phân biệt trước khi tính

• Khu vực chính thức có đăng ký, có hoá đơn, có hợp đồng lao động và có nghĩa vụ thuế — đó là nơi duy nhất người nước ngoài đứng được, và là nơi mọi giấy tờ cư trú của bạn gắn vào.
• Khu vực còn lại vận hành theo nhịp khác, với chi phí và cách làm khác. Nó không phải điều gì bất thường — nhiều nền kinh tế có, kể cả Việt Nam — nhưng nó làm phép so sánh trở nên sai lệch nếu bạn không tách ra.
• Hệ quả thực tế: khi hỏi "chi phí ở đây thế nào" hay "ngành này lời bao nhiêu", phải hỏi rõ người trả lời đang nói về khu vực nào. Hai câu trả lời có thể cách nhau rất xa và cả hai đều đúng.

Điều nên rút ra: mọi con số bạn nghe được cần gắn nhãn khu vực trước khi đưa vào kế hoạch. Đây là loại lỗi làm hỏng cả một dự toán mà không ai nhận ra cho tới khi đã tiêu tiền.

Liên bang và các bang: quy định không đồng nhất

• Đây là nhà nước liên bang với nhiều bang có thẩm quyền thật về một số lĩnh vực, nên thủ tục và quy định cấp bang có thể khác nhau.
• Nghĩa là "quy định ở Nigeria" là một câu chưa đủ — phải hỏi theo đúng bang nơi doanh nghiệp đặt trụ sở và nơi bạn sẽ làm việc.
• Điểm này khác Úc ở chỗ: ở Úc hai tầng cùng chạy một cách có hệ thống trong việc mời người nhập cư; ở đây cái khác nhau nằm ở thủ tục kinh doanh và hành chính hằng ngày, không phải ở cửa nhập cảnh.

Tiếng Anh là ngôn ngữ chính thức, nhưng không phải ngôn ngữ duy nhất

• Tiếng Anh dùng trong giáo dục, hành chính, pháp lý và kinh doanh, nên người Việt biết tiếng Anh khởi động được ngay — đây là điểm mạnh thật.
• Nhưng có hàng trăm ngôn ngữ bản địa, và ở nhiều nơi đời sống hằng ngày chạy bằng một trong số đó cùng với một dạng tiếng Anh bản địa hoá có ngữ pháp riêng.
• Nghe không hiểu trong vài tuần đầu là chuyện bình thường kể cả khi tiếng Anh của bạn tốt — biết trước thì đỡ hoang mang.

Ba điều người ta hay tưởng sai về Nigeria

• "Thị trường lớn nên dễ bán hàng." Lớn thật, nhưng phần lớn nằm ở khu vực bạn không được hoạt động. Cửa của bạn là khu vực chính thức, hẹp hơn nhiều.
• "Nói tiếng Anh nên hiểu ngay." Hiểu trong văn bản và trong họp; ngoài đường thì cần thời gian.
• "Cứ sang rồi lập công ty sau." Cấu trúc pháp lý phải đúng từ đầu, vì giấy tờ cư trú của bạn gắn vào nó. Hỏi luật sư tại chỗ trước, không phải sau.

Kiểm gì trước khi quyết

• Kế hoạch của mình nằm ở khu vực nào — và mọi con số trong dự toán có gắn đúng nhãn không.
• Bang nào, và thủ tục ở đúng bang đó.
• Ai làm hồ sơ giấy phép lao động, và giấy tờ cư trú gắn vào pháp nhân nào.
• Nếu kinh doanh: cấu trúc pháp lý đúng ngay từ đầu — hỏi luật sư tại chỗ.
• Khuyến cáo đi lại hiện hành cho đúng bang mình tới, và hiệu lực hộ chiếu qua công cụ hiệu lực hộ chiếu.

Mọi điều kiện cụ thể đổi theo thời gian và theo từng trường hợp. Trang này mô tả cấu trúc: hỏi cơ quan có thẩm quyền của Nigeria cho việc thị thực, cư trú và đăng ký doanh nghiệp, hỏi cơ quan đại diện Việt Nam cho khuyến cáo đi lại và bảo hộ công dân, hỏi luật sư khi có ràng buộc pháp lý — rồi dừng ở đó.